Artikel
1
Boeken & Publicaties
In deze rubriek willen we u graag op de hoogte brengen wat er gepubliceerd
is en wat er
gepubliceerd gaat worden op het gebied van psychodrama en groepsprocessen.
Alles dat tot nu toe geschreven en gepubliceerd is over psychodrama laat zien
hoe psychodrama begrepen is en hoe het zich heeft ontwikkeld in de afgelopen
70 jaar. Als je leest wat er geschreven is kun je gerust stellen dat psychodrama
een kleurrijke methode met een groot potentieel is. Het kan toegepast worden
in vele verschillende situaties. In verschillende psychotherapeutische instellingen,
zoals de Viersprong en Veluweland, is door de jaren heen veel met psychodrama
gewerkt.
Ook in de postdoctorale MBA-programma's voor managers is vaak, vanwege haar
snelle effectiviteit met psychodrama gewerkt voor het opbouwen van een goede
leercultuur en het ontwikkelen van vaardigheden in leiderschap.
Psychodrama bevindt zich in haar theorie en methodiek tussen theater en psychotherapie.
Het is ook de brug tussen organisatie en spontaniteit. Dit wordt bevestigd
door de diverse invalshoeken van de literatuur over psychodrama.
In psychodrama vind je een bedding voor de integratie van gedragstherapie, Gestalttherapie, psychoanalyse, cognitieve therapie en zeer essentieel, de groepstherapie. Deze integratie, die overigens nog lang niet heeft plaatsgevonden, is naar onze mening nodig om de rollentheorie en de methodiek psychodrama van Moreno volledig te kunnen appreciëren.
De theorie en methodiek van psychodrama zijn sinds Moreno echter nauwelijks
verder ontwikkeld. Dat is eigenlijk heel verwonderlijk, gezien het rijke gedachtegoed
wat ten grondslag ligt aan psychodrama en de diversiteit van de publicaties.
De verklaring daarvoor ligt misschien in het feit dat Moreno psychodrama letterlijk
'spelenderwijs' en intuïtief heeft ontwikkeld. Er spreekt bovendien zowel
een eenvoud als een complexiteit uit zijn werk. Moreno was een zeer veelzijdig
figuur die, mede door en met zijn charismatische persoonlijkheid, psychodrama
ontwikkelde. Hij had een zeer groot ego en werd dan ook wel megalomaan genoemd.
Hij voer blind op dat waar hij in geloofde en durfde daar ook naar te handelen.
Vaak tot ongenoegen van degenen die daarmee geconfronteerd werden. Tegelijkertijd
wilde hij graag leren en was erg geïnteresseerd in het gedachtegoed van
collega's.
Hij was bovendien opgeleid als psychiater en was erg goed op de hoogte van
de ontwikkelingen op het gebied van de sociologie en de psychologie. Hij had
dan ook een zeer rijke kennis van therapeutische technieken, waarvan hij overigens
de meeste zelf ontwikkelde.
Marijke Arendsen Hein citeert Berne (uit zijn recensie over het boek Gestaltverbatim van Perls) hierover in haar nieuwe boek "Psychodrama en Transactionele Analyse" (2004):
'In zijn selectie van specifieke technieken deelt Perls met andere actie-gerichte psychotherapeuten het "Moreno probleem", het feit namelijk dat alle tot nu toe bekende actie-gerichte therapietechnieken allereerst zijn uitgeprobeerd door dr. J.L. Moreno in diens psychodrama, zodat het moeilijk is om in dit opzicht met een origineel idee te komen'( 1970).
Hij zocht ook de dialoog met andere psychotherapeuten. In Psychodrama Volume
II (1959) wordt een deel van zijn correspondentie met ander therapeuten beschreven.
In de 'introduction in volume II' beschrijft Moreno zelf zijn doelstelling
heel helder:
"The second volume focuses on the basic problems of psychotherapy
and group psychotherapy- creativity and spontanity, existence and being, origins
and the function of
the unconscious, Begegnung and tele, acting and acting out, interpersonal
and intergroup relations. Several contemporary movements of thought are confronted,
as existentialism, psychoanalysis, group psychotherapy, communism and automation.
The method used is the Socratic method, or better said, a modification of
it. The participants
are not "physically" present, it is a communication 'at a distance",
an attempt to carry on a discussion with a number of individuals in which
the author operates as the catalyser and clarifier. A series of six lectures
is given by the author, in successive steps. Each lecture is sent to the participants
for comment. The comments are reviewed and the position of the author is given.
Every lecture is like the warm-up in group therapy, just opening up the discussion
but as much as possible giving opportunity for repartees from everyone who
enters the debate. It may very well be, therefore, that the more salient points
and highlights in these communications will not come from the author but from
several of the participants who have been drawn into it. The aim of this dialogue
with seventeen psychiatrists, ten psychologists, six sociologists and two
theologians is a better point understanding of the various points of view".
Dit boek geeft een prachtige historische schets van de wereld van psychotherapie in de vijftiger jaren. Het laat ook zien dat psychodrama geworteld is in een enorm creatieve tijd van grote denkers en filosofen, waarbij Moreno vooral op actie gericht was. Daarin was hij uniek. Hij was van mening dat veranderingsprocessen zich niet achter een bureau moeten afspelen, maar in het leven zelf geplaatst moeten worden.
Het raamwerk dat Moreno ontwikkeld heeft wordt eigenlijk nog steeds gehandhaafd
door
vele psychodramaturgen. Het is ijzersterk en evenwichtig in opbouw en laat
zich dan ook niet zo gemakkelijk veranderen zonder dat het aan kracht inboet.
Anderzijds worden dus wel veelvuldig losse technieken uit het psychodrama
toegepast in andere methodieken. Zoals Perls, in de door hem ontwikkelde Gestalttherapie,
veelvuldig met de techniek van de lege stoel werkte. Een techniek die hij
gezien had bij Moreno.
Het werken met sociogrammen is in allerlei soorten trainingen veelvuldig toegepast. De familieopstellingen zoals ontwikkeld door Hellinger zijn ontleend aan het sociaal atoom, gebaseerd op de telekrachten zoals beschreven door Moreno en het werk van de Hongaarse gezinstherapeut Nagy. Alleen is de uitwerking geheel anders.
In de psychodramascholen zijn uiteraard wel verschillende stijlen van werken
ontwikkeld.
En er zijn diverse boeiende en gedegen boeken geschreven over de integratie
met andere psychotherapeutische methodes.
Leni Verhofstadt-Denève heeft in haar boek "Zelfreflectie en
Persoonsontwikkeling"(1998, 1994, 2001) de betekenis van de roltheorie
en de methodiek van psychodrama duidelijker en de structuur inzichtelijker
gemaakt door deze ook in de (historische) context van de egopsychologie te
plaatsen. In haar boek wordt psychodrama ingebed in een existentieel dialectisch
ontwikkelingsmodel. Tevens onderbouwt zij de psychotherapeutische waarde van
psychodrama met gedegen onderzoek.
In haar presentatie van 'het sociaal atoom van kinderen' tijdens onze Open
Dag, liet zij met behulp van popjes zien hoe ook met psychodrama volgens een
protocol gewerkt kan worden. Deze nieuwe methode voor het werken met jonge
(ook getraumatiseerde) kinderen biedt veel perspectief.
Paul Holmes beschrijft in zijn boek "The inner world outside" (1992) de synthese tussen psychoanalyse en psychodrama. Hij gebruikt het psychoanalytisch model van de object-relaties theorie om uit te leggen hoe de innerlijke wereld van het individu voortkomt uit zijn ervaringen met de buitenwereld. Hij beschrijft aan de hand van een imaginaire groep hoe de innerlijke wereld geëxternaliseerd kan worden in het dagelijks leven en psychotherapie. Met de theorie van de psychoanalyse biedt Holmes een referentiekader voor het begrijpen en begeleiden van therapeutische processen in psychodrama.
Zo is er ook in de reeks Groepspraktijk, uitgegeven door Bohn Stafleu Van
Loghum, dit jaar een boek verschenen over Psychodrama en Transactionele Analyse.
Het is geschreven door Marijke Arendsen Hein, een ervaren psychodramaturg
(ISBN 9031337935).
Het is een sfeervol boek wat het warme en beeldende karakter van psychodrama
goed weergeeft. De opbouw en structuur van psychodrama beschrijft ze nauwgezet.
Ze laat zien hoe Transactionele Analyse en psychodrama een vruchtbare combinatie
vormen.
Warming-up
Voor mensen die inspiratie zoeken voor warming-up oefeningen zijn er twee
praktische boeken:
* Marcel Karreman: Warming-up & energizers (ISBN 9058711234)
* Lex Mulder, Herma Hagen en Wicky Voors: Oefeningenboek voor groepen (ISBN
9031322415)