De
psychodramaturg 2
Een nieuw beroep, een oude traditie
De
psychodramaturg is een veelzijdig kunstenaar in het begeleiden van mensen,
groepen en organisaties in veranderingsprocessen. Een psychodramaturg kan op
zeer creatieve wijze allerlei mogelijke situaties in beeld brengen, structureren en
dramatiseren en indien mogelijk, naar
een oplossing leiden. Dit gebeurt aan
de hand van vragen, problemen, dilemma’s, een ontwikkelingsvraag of een behoefte aan vernieuwing.
Het ‘toneel’ van de psychodramaturg kan het theater
zijn, een klaslokaal, de groepsruimte,
de coachstudio, de kamer van het managementteam of de werkvloer van een
bedrijf.
Een psychodramaturg creëert een vrije ruimte voor
mensen. Waarbinnen door authentieke rollenspelen en gesprekken, verhalen in mensen en tussen mensen, tot leven komen.
In de eerste nieuwsbrief
over De Psychodramaturg hebben we stil gestaan bij de waarde en mogelijkheden van psychodrama op
de huidige arbeidsmarkt en de perspectieven voor de toekomst. In de tweede
nieuwsbrief van dit jaar neem ik jullie graag mee terug in de tijd. Zoals beloofd een stukje geschiedenis over de
oorsprong van psychodrama.
Ik beschrijf verder in
deze nieuwsbrief een persoonlijke ervaring die je kan overkomen als je aan de slag gaat met psychodrama in
een universitaire managementopleiding.
De
historie van de psychodramaturg
Het verhaal van de
psychodramaturg begint in Wenen aan het begin van de 20e eeuw. In
die tijd is Wenen een ware smeltkroes van culturen, die tezamen een bron van
creativiteit vormen. Dit wordt prachtig
beschreven in het autobiografisch werk “De wereld van gisteren. Herinneringen
van een Europeaan” van Stefan Zweig (1). Hij beschrijft op kleurrijke wijze het alledaagse leven van de burgers en de gemeenschap van kunstenaars in Wenen.
Hij schetst de grote interesse van de scholieren en
studenten in poëzie en literatuur, waar later veel bekende dichters en
schrijvers uit voort zijn gekomen. Wenen is ook de stad van mensen als de filosoof Wittgenstein (2) en Sigmund Freud. (3) Voor de eerste wereld oorlog kon men nog vrij reizen
in Europa. Er heerst op dat moment een Europese geest, en een groot
optimisme over de mogelijkheden van de mens. Deze Europese geest was de bakermat van de eerste psychodramaturg:
J.L Moreno.
(1)Stefan Zweig ( 1881-1942) werd in Wenen geboren. Hij was als journalist erg geïnteresseerd in historie. Zijn bekendste boek is Schaaknovelle ( 1941) Hij streefde, als een pionier naar een verenigd Europa
(2)Ludwig Wittgenstein ( 1889-1951) In 1922 verscheen van hem het befaamde Tractatus logico-philosophicus.
(3)Sigmund Freud ( ) de grondlegger van de psycho-analyse. De eerste vorm van individuele psychotherapie.
Als grondlegger van psychodrama, werd op 18 mei
Op
jonge leeftijd al zag Moreno zichzelf
vooral als ‘healer’ en als ‘filosoof’, volgde met veel interesse een
wetenschappelijke opleiding en werd een pionier op het gebied van sociologisch onderzoek. Zo werd de
sociometrie geboren. Moreno was in
zijn benadering praktisch en
actiegericht. Waarbij hij filosofie, en
de jonge wetenschappen psychologie en sociologie integreerde. Hij leefde
tegelijkertijd als een mysticus en schreef vaak poëzie. Hij zette zich sterk af
tegen het ‘burgerlijke theater’ wat vastgeroest was in wat hij noemde: de
‘cultuur conserven’. Als antwoord daarop ontwikkelde hij het
spontaniteittheater, de eerste vorm van improvisatietheater. Hij was te vinden bij de existentiële beweging,
in vluchtelingenkampen, in het theater, aan de universiteit, de gevangenis, en
integreerde dit alles uiteindelijk ook in zijn rol als psychiater. Vanuit zijn interesse in het theater, en
sterke belangstelling voor
relatieontwikkeling in netwerken ontwikkelde hij de sociometrie en het psychodrama.
Daarbij richtte hij zich op het samenspel van individuele ontwikkeling en groepsontwikkeling in relatie tot de samenleving. Psychodrama moest voor Moreno toepasbaar
zijn in de praktijk van alle dag. Moreno
nodigde mensen uit hun innerlijke ervaringen, hun verhalen, spontaan op het
toneel vorm te geven. Kenmerkend voor
psychodrama is namelijk dat je alles wat je in jezelf wilt onderzoeken,
kunt ‘neerzetten en uitspelen’ in de
groepsruimte met behulp van groepsleden. De innerlijke belevingen van de
hoofdrolspeler komen letterlijk op het
toneel te staan. De verhalen van de
hoofdrolspeler worden zeer tastbaar en levendig. Je kunt zeggen dat de
persoonlijke verhalen, concreet ruimtelijk en inhoudelijk, zichtbaar worden
door de spelers, die een rol vertolken in het verhaal, in het psychodrama.
De
psychodramaturg, groeide op deze wijze
uit, tot een veelzijdig kunstenaar in
begeleiding van mensen, groepen, en organisaties. Met Moreno zelf, een spontane man met enorme creativiteit, als levendig voorbeeld. Hij was in
zijn werk sterk maatschappelijk geëngageerd, waarin hij zich ook richtte op het
overbruggen van culturele verschillen. Psychodrama was dus voor Moreno meer dan
een methode; het was voor hem een levensfilosofie en een zijnswijze.
Nu een eeuw later lijkt de tijd rijp om psychodrama als een beroep op de kaart te zetten. Interessant daarbij is het daarbij dat de huidige tijd - het begin van de eenentwintigste eeuw - opvallend veel gelijkenissen vertoont met het begin van de twintigste eeuw. Het ontwikkelen van een Europese geest is misschien wel de grootste overeenkomst. Het samengaan van een grote diversiteit aan culturen brengt veel mogelijkheden maar ook veel angst en onrust teweeg. Onbekend maakt onbemind. Hiervoor heeft Moreno de methode van de rolwissel ontwikkeld, en dit uiteindelijk uitgewerkt tot sociodrama. Door werkelijk in de schoenen van de ander te gaan staan ( workshop op 18 februari 2012)leer je de ander kennen en ontstaat er een uitwisseling en verbinding. De rijkdom van de oude Europese cultuur komt tenslotte vanuit gehele wereld. Maar binnen elke bestaande nationale cultuur zijn soms al grote culturele verschillen, waar het een uitdaging is deze te overbruggen.
Een klein verhaal over een ontmoeting tussen culturen
Aan de hand van
vragen, problemen, dilemma’s, een ontwikkelingsvraag of een behoefte aan vernieuwing van
opdrachtgevers kun je als psychodramaturg in de meest onverwachtse situaties terecht komen. Zo werd ik in 1996 werd ik gevraagd als
psychodramaturg een bijdrage te leveren in een MBA - opleiding van de TSM (Twente School of Management), International Institute for Management of
Technology & Business Development. Verbonden met Universiteit Twente.
Mijn opdracht was het helpen opbouwen van een goede
leercultuur, onderwijzen groepsdynamica en stimuleren van personal development
en dit alles vertalen naar leiderschap. Dit leek mij een erg leuke opdracht.
Een boeiende uitdaging om mij voor het eerst te begeven in de opleidingscultuur
van managers. Ik besefte dat ik niet wist wat mij te wachten zou staan, maar uitgerust met 15
jaar ervaring in werken met groepen durfde ik dat wel aan.
Ik herinner mij echter nog goed toen ik mijn eerste
MBA-groep op de TSM, waar ik
verantwoordelijk was voor het programma, in de ogen keek. Gedurende twee jaar
zou ik ze begeleiden. Ik zag 23 mannen strak in pak en één net geklede vrouw.
In totaal 24 directeuren, general managers, salesmanagers, zorgmanagers,
locatiemanagers, ict managers,
teammanagers, ……….. werkzaam in binnen- en buitenland, achter evenzo veel
tafels. De laptops stonden open; opgewarmd en hongerig naar kennis! Daarnaast
stapels Engelstalige dikke boeken over business strategy and finance. En als
klein stilleven, nog een glas water.
Vol verwachting keken 24 paar zelfverzekerde ogen mij
aan; de motivatie spoot er vanaf. Mijn mond werd droog. Mijn benen trilden. Ik
dacht dit is een grote vergissing. Wat doe ik hier? Er was geen weg terug. Ik
hield me rustig. .
In het Engels legde ik uit dat
we eerst wat actiefs gingen doen, en dat daarna de uitleg zou volgen. De sfeer
in de ruimte werd meteen meer behoedzaam. Vervolgens legde ik uit wat ‘een
rolwissel’, een belangrijke psychodramatechniek, betekende. En dat dit voor hen betekende dat
ze de stoelen voor de tafel moesten zetten. Hun jasje, stropdas en schoenen
uit. Na een lange stilte en blikken vol ongeloof gingen plotseling de eerste
stoelen met een golf van hilariteit over tafel.
Ontrold stonden ze bedremmeld
op hun sokken. Na enige lichaamsoefeningen en kennismakingsrituelen uit
psychodrama, liet ik ze zich voorstellen dat ze allemaal ‘iets ‘ in een tuin
waren. Sommige waren een boom, andere een voorwerp of een dier. Ze zochten allemaal
een plek in de tuin. Vanuit object identificatie liet ik ze vertellen wie ze
waren in hun symbolische rol. Ik daagde ze uit, met de nodige humor, om met
elkaar de confrontatie aan te gaan. Er ontspon zich een levendig groepsproces.
Ondanks nog vele andere psychodrama oefeningen die ik met ze gedaan heb, noemden
ze mij in de jaren daarna de ‘tuinman’.
De ‘tuin’, die ik in elke
volgende MBA-groep heb gedaan als oefening, is beroemd geworden in de TSM.
De ‘tuin’ is een sociometrische
en symbolische groepsoefening, een soort narratief zelfonderzoek naar de rollen van de
deelnemers en hun posities in een beginnende groep. Het kiezen voor deze
symbolische werkwijze zorgt voor levendigheid, geeft veiligheid en vaak
spontane uitkomsten.
In de twee dagen daarna ben ik
in de groep gaan werken met het intern atoom en het sociaal atoom. Ik heb ze
daarbij nadat ik de technieken had gedemonstreerd ook met elkaar laten werken. Zo
leerden ze zichzelf en ook elkaar in korte tijd persoonlijk goed kennen. Ik heb
veel aandacht besteed aan de vertaling van deze methodiek naar hun dagelijkse
praktijk als manager.
Aan het einde van deze dagen
zeiden de meesten: ” Waarom hebben we dit niet op de middelbare school geleerd.”
Psychodrama bleek dan ook in de jaren daarna een goed toepasbare methode in de MBAprogramma’s van de TSM. Uiteindelijk ben ik 10 jaar mede verantwoordelijk geweest voor de
inhoudelijke samenstelling en uitvoering van het programma voor
persoonsontwikkeling en leiderschap.